گذري در حقيقت...

آيا مي توان گفت چون قرآن را کساني غير از معصوم جمع آوري کرده احتمال تحريف در آن وجود دارد؟

جواب:

 يكي از شبهات تحريف قرآن كريم، تحليلي تاريخي درباره جمع قرآن است. مدعيان تحريف مي‏گويند: كتابي مفيد قطع است يعني انسان به تمام كلماتش قطع دارد كه يا جمع آن به معصوم(عليه‌السلام) منتهي شود يا خود كتاب با همه الفاظ آن به طور متواتر نقل شده باشد؛ اگر معصوم (عليه‌السلام) گزارش دهد كه كتابي از آغاز تا پايانش صحيح است و كم و زيادي در آن راه نيافته است، مي‏شود خبر واحد محفوف به قرينه قطعي و چنين خبري قطعاً حجّت است.

اگر چنين گزارشي در دست نباشد، مي‏بايست قرآن متواتر باشد و جريان قرآن كريم، نه به طور خبر واحد محفوف به قرينه قطعي نقل شده است و نه به طور تواتر است؛ زيرا طبق شواهد فراوان تاريخي، ابوبكر به زيد بن ثابت دستور جمع‏آوري قرآن را داد و زيد نيز با شهادت دو عادل آيات را در قرآن ثبت كرد؛ پس قرآن ظنّي‏السند است و چيزي كه ظني السند است و در عين حال پراكندگي و دستهاي دشمنان در جمع آن راه پيدا كند، يا درباره‏اش به وقوع تحريف اطمينان پيدا مي‏كنيم يا حداقل، احتمال عقلايي مي‏دهيم كه تحريف در اين كتاب راه يافته باشد.

نقد

براي شبهه گفته شده پاسخهايي متعدد ارائه شده است كه برخي از آنها بدين شرح است:

1. همان‏گونه كه براساس تحليل تاريخي شما قرآن، نه همراه با خبر واحد محفوف به قرينه قطعي و نه متواتر است، جريان تاريخي مورد ادعاي شما درباره جمع قرآن در زمان ابوبكر و به دست زيد بن ثابت نيز چنين است؛ يعني نه خبر واحدي است كه محفوف به قرينه قطعي باشد و نه خبر متواتر است.

از سوي ديگر، اين جريانهاي تاريخي به سبب پراكندگي و تعارضِ با يكديگر، فاقد اعتبار و حجيت‏اند؛ زيرا در برخي از اين روايات آمده است كه ابوبكر و طبق بعضي ديگر، عمر آن را گردآورده است و گاهي نيز آمده است كه عثمان و زماني زيد بن ثابت آن را جمع كرده است و گاهي آمده است كه ابوبكر به زيد بن ثابت دستور داد تا به جمع قرآن اقدام كند. به عبارت روشن‏تر، زمان و مكان و كيفيت جمع‏آوري قرآن در اين روايات، دچار اختلاف و تعارض است. با چنين تهافت و ناهماهنگي چگونه مي‏توان به اين روايات تمسك كرد؟![1]

2. استدلال به اين تحليل تاريخي، زماني كامل است كه از منع داخلي و معارضه خارجي مصون باشد. در تفكرات منطقي اگر كسي بخواهد استدلالي را ابطال كند، از اين سه راه كمك مي‏گيرد: منع، نقض و معارضه. اين راهها مانعةالخلوّند؛ نه مانعة الجمع؛ يعني ممكن است مخالف در يك چالش فكري، از هر سه راه اشكال كند.

راه منع، اين است كه خصم به مستدل مي‏گويد: صغرا يا كبراي قياس شما ممنوع است. در چنين موردي مستدل مي‏بايست از اعتبار و تماميت مقدماتِ قياس خود دفاع كند. راه نقض، اين است كه خصم مي‏گويد: اگر اين دليل حق است، ما همين دليل را در جاي ديگر اعمال مي‏كنيم، اما نتيجه نمي‏دهد و تخلّف مدلول از دليل، نشان عدم دلالت آن دليل است. معارضه، اين است كه خصم كاري به مقدمات دليل مستدل يا نقض دليل او نداشته باشد؛ بلكه در عرض دليل مستدل، دليل ديگري اقامه كند و به دليلي كه در عرض اين دليل است، معارض مي‏گويند.

با اين توضيح، در دومين پاسخ مي‏گوييم. ادعاي جمع قرآن توسط يك نفر را شواهد تاريخي فراواني تكذيب مي‏كند؛ به گواهي تاريخ اسلام و قرآن، گروه زيادي از مردان و زنان انديشمند قرآن را جمع كرده‏اند؛ نظير عبدالله بن مسعود، زيد بن ثابت، ابي بن كعب، عبدالله بن عباس، عائشه... كه به اين قرآنها اصطلاحاً «مصاحف صحابه» گفته مي‏شده است. از سوي ديگر، بايد توجه داشت كه اگر طبق روايات تاريخي مثلاً قرآن را ده نفر يا چهار نفر يا بيشتر و كمتر جمع كرده‏اند، مقصود از جمع قرآن، حفظ در سينه و حافظه نيست؛ زيرا حافظان قرآن به اين معنا بسيار بيشتر از اين ارقام و صدها نفر بوده‏اند؛ كه تنها در جريان جنگ يمامه و بئر معونه، چهارصد تن از حافظان قرآن كشته شدند؛ پس معنا ندارد با وجود صدها حافظ و جامع قرآن به اين معنا يعني حفظ در سينه گفته شود كه شمار اندكي قرآن را جمع (حفظ)كرده بودند؛ پس مقصود جمع‏عيني و تدويني است؛ بنابراين روايات جمع قرآن توسط ابوبكر و به دست زيد بن ثابت، با اين روايات معارض است.

3. اين جريانهاي تاريخي، مخالف خود قرآن است؛ زيرا در اين روايات آمده است: برخي از آيات روي پوست يا روي چوب يا استخوان كتف شتر و... نگاشته شده بود و در خانه فلان شخص و فلان شخص به صورت پراكنده بوده است. طبق اين روايات تاريخي، مدعيان تحريف مي‏گويند: طبيعت گردآوري چنين نگاشته‏هاي پراكنده، تحقق كاستي يا فزوني در آيات است. اين در حالي است كه قرآن مردم را به مبارزه دعوت كرد و فرمود: مثل قرآن يا مثل ده سوره يا يك سوره بياوريد و سوره به مجموعه‏اي مي‏گويند كه آغاز و انجامش مشخص باشد و با يك بسم‏الله شروع گردد و به بسم الله بعدي كه آغاز سوره بعدي است ختم شود و وقتي قرآن مي‏گويد: شما هم ده سوره مثل اين كتاب بياوريد؛ ﴿فأتوا بعشر سور مثله مفتريات﴾[2] معلوم مي‏شود، سوره‏ها مشخص و جمع‏بندي شده و معلوم بوده است كه آغاز و انجامش كجاست؛ زيرا اگر طبق اين روايات تاريخي دو آيه منزل فلاني و سه آيه در منزل شخصي ديگر باشد، ديگر مرزي ندارد و به آن نمي‏توان سوره اطلاق كرد.

در آنجا نيز كه تحدي به خود قرآن شده است؛ ﴿فليأتوا بحديث مثله﴾[3] يا تحدي به يك سوره؛ ﴿فاتوا بسورة من مثله﴾[4]، همگي نشانِ مضبوط و مشخص بودن حدود و ثغور آيات و سوره‏هاست و اين امر با پراكنده بودن آيات بر روي نوشته‏هاي مختلف و در خانه اشخاص سازگاري ندارد؛ چنان كه تعبير از قرآن به كتاب در آيات ﴿ألم ٭ ذلك الكتاب لاريب فيه﴾[5] و مانند آن، مناسب با جمع‏آوري كامل آن در زمان حضرت رسول‏(صلي الله عليه و آله و سلم) است؛ وگرنه عنوان كتاب بر او منطبق نمي‏شد؛ مگر با تسامح و تساهل.

4. روايات تاريخي مورد استناد درباره جمع قرآن با روايت متواتر ثقلين كه از پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم نقل شده نيز مخالف است؛ زيرا طبق اين روايت، پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: «إني تارك فيكم الثقلين: كتاب الله وعترتي»[6]. وقتي پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم مي‏فرمايد: ميراث من ميان شما دو چيز است: كتاب خدا و عترت من، آيا به يك سلسله آيات كه به صورت پراكنده روي اشياء مختلف نگاشته و در خانه‏هاي اشخاص نگهداري مي‏شده است، مي‏توان عنوان كتاب اطلاق كرد؟! به كدام مجموعه كتاب مي‏گويند؟ آيا به آحاد پراكنده و از هم گسيخته يا به مجتمع منسجم و مدوّن كه صدر و ساقه آن يكجا گرد آمده باشد؟

پيداست پيامبر اكرم‏صلي الله عليه و آله و سلم طبق اين حديث نفرمود كه من ميان شما آيات گسيخته يا سوره‏هاي پراكنده را بر جاي مي‏گذارم؛ بلكه فرمود: من براي شما كتاب گذاشتم و عنوان كتاب، اصطلاح شرعي ندارد و همان معناي متفاهم لغوي از آن اراده شده است؛ يعني مجموعه‏اي كه داراي آغاز و انجام است. واژه كتاب غير از واژه قرآن است؛ زيرا قرآن داراي اصطلاح شرعي است كه به همه يا به بخشي از آيات و سوره‏هاي اين كتاب آسماني نيز عنوان قرآن اطلاق مي‏گردد؛ بنابراين اگر لفظ كتاب در موردي به كار رود، مقصود همه قرآن است و اگر بخشي از قرآن مقصود باشد، براساس علاقه جزء و كل، مجاز خواهد بود و به قرينه نيازمند است.

براين اساس، اگر مُؤلِّفي بگويد: فلان كتابي را كه نوشتم به فلان شخص دادم، آيا مقصود او مجموعه گردآمده است يا جزوه‏هاي پراكنده؟ پيداست به جزوه‏هاي پراكنده كتاب نمي‏گويند. اگر كسي يك كتاب صد صفحه‏اي نوشته باشد و ده صفحه آن در خانه يك شخص و بيست صفحه‏اش در خانه ديگري و... باشد، معنا ندارد كه بگويد: من اين كتاب را به شما مي‏دهم.

پس وقتي پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم فرمود: من كتاب خدا را ميان شما به جاي مي‏گذارم، مقصودِ آن حضرت قرآن جمع شده و مدوّن است؛ نه پراكنده؛ بنابراين گردآوري قرآن پس از اين در دوران ابوبكر، معناي ديگري خواهد داشت كه با اصل جمع و تدوين قرآن در عصر حضرت رسول‏صلي الله عليه و آله و سلم منافاتي ندارد.

5. اگر اين تحليل تاريخي درست باشد و مدعيان تحريف به استناد روايات جمع قرآن بگويند كه در قرآن تحريف راه يافته است، مدعاي طرفداران تحريف را دچار اشكال مي‏سازد؛ زيرا طبق اين استدلال همان‏گونه كه احتمال تحريف به كاستي در قرآن داده مي‏شود، احتمال فزوني برخي از آيات نيز وجود خواهد داشت؛ زيرا از كجا جزم پيدا مي‏شود كه يك كلمه يا آيه بر قرآن اضافه نشده است؛ در حالي كه مدعيان تحريف، ادعاي تحريف به فزوني را ردّ كرده‏اند. اگر بگويند: ما يقين داريم كه چيزي بر قرآن افزوده نشده است، مي‏پرسيم اين يقين به عدم فزوني از كجا آمده است؟ زيرا احتمال افزايش مانند احتمال كاهش وجود دارد.

از طرفي درباره آيات قرآن ادعاي اعجاز نشده است تا آوردن مثل آنها محال عادي باشد؛ به ويژه آياتي كه داراي يك كلمه است؛ نظير: ﴿مدهامتان﴾[7] و آنچه معجزه است، سوره است. بدين جهت به سوره تحدي شده است؛ نه به آيه. اگر آيه معجزه بود، زيد بن ثابت نيازي نداشت براي اثبات قرآني بودن آيه پاياني سوره «توبه» و مانند آن، دو شاهد بخواهد و خود مي‏توانست پي ببرد كه آيه مزبور جزء قرآن است. حروف مقطعه نيز فاقد معجزه است؛ بنابراين اگر قرار باشد به روايات پراكنده و ناهماهنگ جمع قرآن ترتيب اثَر دهيم، مي‏بايست احتمال عقلايي تحريف به فزوني را نيز بپذيريم؛ در حالي كه مدعيان تحريف مي‏گويند: در بُعد فزوني يقين به عدم تحريف داريم.

6. اهتمام پيامبر اكرم‏صلي الله عليه و آله و سلم و نيز مسلمانان به قرآن، با اين روايات جمع سازگار نيست. نداي رسمي تاريخ اين است كه هر كس از مكه به مدينه مهاجرت مي‏كرد، نخست پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم به يكي از صحابه دستور مي‏داد كه به او قرآن بياموزد و براساس تشويقهاي فراوان پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم صدها نفر به حفظ قرآن پرداختند. خود قرآن از مسلمانان خواسته است كه تا مي‏توانند قرآن بخوانند؛ ﴿فاقرءُوا ما تيسّر من القران﴾[8]. با چنين اهتمامي، چگونه مي‏توان پذيرفت كه زيد بن ثابت با گواهي دو شاهد در زمان ابوبكر به جمع قرآن پرداخته است؟!

7. پاسخهاي پيشين، نقض شبهه سوم مدعيان تحريف بود. براساس اين پاسخها روايات تاريخي جمع قرآن در دوران ابوبكر به دست زيد بن ثابت، مردود مي‏شود. حال مي‏گوييم: بر فرض كه اين روايات درست باشد، باز مستلزم راهيافت تحريف به كاستي در قرآن نيست؛ زيرا به جهت ادلّه فراوان كه به بخشي از آنها اشاره شد، قرآن در عصر پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم توسط كاتبان وحي نگاشته و در سينه‏ها حفظ مي‏شده است؛ بنابراين قرآن در حيات پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم مكتوب بوده و به سبب برخورداري از سامان و پيكره منسجم و يگانه، به آن كتاب اطلاق مي‏شده است. تنها كاري كه در اين دوران انجام نگرفت و توسط ابوبكر دنبال شد، سامان دادن به اين انگاشته‏ها و صحافي آنها بوده است؛ تمام آيات و سوره‏هاي قرآن به صورت صحيفه‏ها در عصر پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم نگاهداري مي‏شد و در دوران ابوبكر با صحافي و كنار هم گذاشتن اين صحيفه‏ها مجموعه آنها را به هم دوخت و دوز كرده، به صورت مصحف درآوردند.[9]

پيداست كه چنين جمعي زياني به آيات و سوره‏هاي قرآن نمي‏زند و مستلزم احتمال راهيابي تحريف در قرآن نخواهد بود. شايد گفته شود: آنچه در نقد شبهه سوم مدعيان تحريف گفته شده است، ناظر به جمع قرآن در زمان ابوبكر است؛ در حالي كه در روايات تاريخي از جمع قرآن در دوران عثمان نيز سخن به ميان آمده است كه اين پاسخها نمي‏تواند ناظر به جمع در اين دوره باشد.

در پاسخ بايد گفت: به استناد شواهد فراواني جمع قرآن در زمان عثمان از نوع جمع قرآن در دوران ابوبكر يا عمر نبوده است؛ بلكه به اين معنا بود كه عثمان از پراكندگي قرائتهاي قرآن جلوگيري كرد و در حقيقت به توحيد قرائات دست زد و كار او ارتباطي به گردآوري و سامان‏دهي به نظام آيات نداشته است.

در نقلهاي تاريخي آمده است كه صحابي بزرگ پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم، حذيفة بن يمان با ديدن اختلاف قرائتهاي مردم كه گاه به درگيري ميان آنان مي‏انجاميده است، از عثمان خواست تا به نحوي از اين اختلافات جلوگيري كند و عثمان نيز با گردآوري مصاحف مختلف و سوزاندن آنها، دستور كتابت مجدد قرآن با قرائت مشخص را صادر كرد و بدين ترتيب تا حدود زيادي از اختلاف قرائات جلوگيري شد.[10]

براين اساس، قرآن پيش از عثمان نگاشته شده و ميان امّت اسلامي انتشار داشته‏است؛ بنابراين راهيابي تحريف به هنگام جمع قرآن در زمان عثمان معنا نخواهد داشت.

نشانه مدعا آن است كه وقتي از خود عثمان سؤال شد: از روي چه چيز قرآن را جمع كردي؟ پاسخ داد: از روي قرآن پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم. مقصود او مصحفي بود كه در خانه حفصه نگهداري مي‏شد. يا وقتي از او سؤال شد: چرا سوره‏هاي كوچك و بزرگ براساس نظام مشخّص چينش نشده‏اند؟ مثلاً پس از سوره «اعراف» و پيش از سوره «توبه»، سوره «انفال» قرار گرفته است؛ در حالي كه اين سوره جزء سوره‏هاي طوال يا  سور مئين نيست پاسخ داد: پيامبرصلي الله عليه و آله و سلم قرآن را جمع كرد و مشخص نيست كه جاي اين دو سوره كجاست؛ ما ديديم كه شبيه هم‏اند، آنها را كنار هم نوشتيم[11]. اين امر نشان مي‏دهد كه قرآن به صورت مصحف، پيش از او وجود داشته است؛ پس تحقق تحريف در دوره عثمان معنا نخواهد داشت.

نزاهت قرآن از تحريف/154-165